Жоғары аудиторлық палатаның Жамбыл облысында жүргізген кешенді мемлекеттік аудитінің қорытындысы еліміздің қаржы тәртібіндегі жүйелі мәселелердің тамырын айқындағандай. Аудит тек сандарды тізіп қана қоймай, өңірдің дамуындағы құлдырау тенденцияларын, басқарудағы салғырттықты және мемлекеттік ресурстарды тиімсіз жұмсаудың тұрақты моделін көрсетті.

Экономикада өсім бар, ал үлес салмағы - құлдырауда

2020-2024 жылдар аралығында Жамбыл облысы негізгі макроэкономикалық көрсеткіштер бойынша оң динамика көрсеткенімен, ел экономикасындағы өзінің үлесін сақтап қала алмады.

Облыстың ЖІӨ-дегі үлесі 2,7%-дан 2,3%-ға төмендеген - бұл өңірдің құрылымдық дамуда ықпалын жоғалта бастағанын білдіреді.

Инвестициялар көлемі биыл 10 айда 553 млрд теңгеден асып, бір жылда 1,4 есе артқанымен, 2020–2024 жылдар арасында облыстың негізгі капиталға тартқан инвестициясы республикалық көшбасшылардан 3,5 есе артта қалған.

Өсім бар, бірақ нәтиже күткен деңгейде емес - бұл жалпы өңірлік саясаттағы дисбалансты көрсетеді.

Бюджетке тәуелділік және игерілмеген миллиардтар

Жамбыл облысының экономикалық тұрақтылығы республикалық бюджетке тым тәуелді екенін аудит ерекше атап өтті. 2020-2024 жылдары өңір бюджетінің кірістерінің 80%-ы трансферттер есебінен қалыптасқан.

Ал игерілмеген қаржы көлемі - 38 млрд теңгеден астам. Бұл - жергілікті атқарушы органдардың жоспарлау сапасының төмендігін, жауапкершіліктің әлсіздігін және мемлекеттік ресурстарды басқарудағы кемшіліктерді айқын көрсетеді.

Трансферттер 51% өсіп, 344 млрд-тан 521 млрд теңгеге жетсе де, қаржының елеулі бөлігі экономикалық айналымға кірмей жатыр.

Өңірді дамыту бағдарламасының “соқыр тұстары”

2021-2025 жылдарға арналған өңірді дамыту бағдарламасы Жамбыл облысының ең өзекті мәселелерін қамтымай қалған.

Бағдарламадан тыс қалған проблемалар:

• Тараз қаласындағы кәріз-тазарту нысандарының жоқтығы

• Баспана кезегіндегі азаматтар санының жыл сайын өсуі

• Суармалы жерлерде су үнемдеу технологияларының жеткіліксіз енгізілуі

Бұл - стратегиялық құжаттың өңірдің нақты қажеттіліктеріне сәйкес келмейтінін, жоспарлау үстел үстінде жасалатынын дәлелдейді.

Мемлекеттік сатып алу: “арнайы тәртіп” - айла емес, жүйелі ақау

Сондай-ақ, аудит мемлекеттік сатып алу саласында бірқатар заңсыздықтарды анықтады. Тараз қаласының құрылыс және ТКШ бөлімдері “қызмет бабында пайдалану үшін” деген грифпен ерекше тәртіпте шарт жасасуды негізсіз қолданған.

Бұл не береді?

- Бәсекелестікті шектейді

- Үлестес компаниялардың жолын ашады

- Қоғам мен бизнеске тең жағдай жасауға кедергі келтіреді

Яғни, мемлекеттік сатып алу жүйесі ашықтықтан гөрі “өз адамдарын таңдауға” бейімделгендей.

Инвестициялық жобалар: бақылау жоқ жерде сапа да жоқ

Тараз бен облыста инвестициялық жобалардың орындалуын бақылау мүлдем әлсіз екені анықталды.

Ең сорақы мысалдардың бірі:

Тараз қаласының ТКШ бөлімі орташа жол жөндеу бойынша екі жоба үшін 537 млн теңгеден астам қаржыны төлеген, бірақ 70 күн бойы жұмыстың өзі басталмаған. Жұмыс тек аудиттен кейін ғана қозғалған.

Шу ауданындағы газ құбыры жобасы

• Нормативтік мерзім: 2 жыл

• Іс жүзінде жұмыс жүрген мерзім: 6 жылдан аса

• Игерілмей қайтарылған қаржы: 8,2 млрд теңге

Бұл - тиімсіз басқарудың классикалық мысалы дерсіз.

“Тараз” ӘКК: қағазда жоспар бар, бірақ тиімділік жоқ

Әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорацияның даму жоспары нақты нәтижеге бағытталмаған: тиімділік көрсеткіштері жоқ, 2024 жылғы индикаторлар саны 18-ден 5-ке қысқартылған, ал қалғаны “қол жеткізілген нәтижеге” қарай қайта түзетілген.

Бұл - жоспардың мақсатқа емес, есепке жұмыс істейтінін көрсетеді.

Сонымен аудит қорытындысындағы салмақты деректер:

- 58,5 млрд теңге - қаржылық бұзушылықтар

Оның 47,1 млрд теңгесі - бухгалтерлік есеп пен есептіліктегі қателіктер

- 75,6 млрд теңге - тиімсіз жоспарланған және тиімсіз пайдаланылған қаражат

Қорытынды: Жүйе ауыспай, нәтиже өзгермейді

Жамбыл облысындағы аудит нәтижелері - бұл тек өңірдің мәселесі емес. Бұл елдегі әкімшілік басқарудың әлсіз тұстарын көрсететін айна. Бақылаудың жоқтығы, жоспарлаудың сапасыздығы, тиімділікке емес, формализмге бағытталған жүйе - облыстың дамуын тежеп отырған негізгі факторлар.

Бұл аудит - шындықты ашты. Ендігі сұрақ - осы шындықпен не істейміз?

Жамбыл облысында “ақша бар, нәтиже жоқ”. Мәселе тек қаржыны дұрыс жұмсамауда емес -бақылау әлсіз, шешімдер жүйесіз, ал жауапкершілік көбіне “жоғалған” дермісіз.